There is no shortcut to success.
Ito ang mapupulot na aral mula sa founder at chief executive officer ng Goto King na si Ma. Teresa “Tix” Dula-Laurel.
Apat na dekada na ang nakalilipas nang unang buksan ni Tix ang kanyang kauna-unahang goto cart sa loob ng isang mall.
Ngayon, mayroon na siyang 40 branches sa iba't ibang malls at ilang gasoline stations sa buong bansa.
Ano ang sikreto ng tagumpay ng kanyang negosyo?
Una sa listahan ni Tix ang sipag.
Pahayag niya sa isang YouTube interview noong 2017, “Hindi mo makukuwestiyon yung kasipagan ko. Yung paglago ng negosyo ko, minsan depende sa kung anong klaseng tao ka.
“Success is really how you withstand all the challenges that your company has or your business has gone through.”
Read: Boy who was once kicked out of hotel grows up to become its owner
Tix Dula-Laurel Turned Boredom Into Thriving Business
Dekada ‘70, isang estudyanteng aktibista si Tix.
Aktibo siya sa mga laban sa dating Pangulong Ferdinand Marcos Sr., na nang lumaon ay nakilala ng mundo bilang diktador. Ang dahilan: idineklara nito ang martial law sa buong Pilipinas noong Setyembre 1972, kaya't nanatiling Presidente nang 14 pang taon nang walang eleksyon.
Sa isang political convention, nakilala ni Tix si Herman Laurel, isa ring aktibista at may dugong Chinese.
Kalaunan sila ay nagpakasal. Tumulong si Tix sa family business ni Herman.
“They were into trucking copra and fishing, and I was detailed in tracking the inventory of the spare parts for the trucks that were ferrying the copra from Quezon to Manila,” ani Tix sa interview sa kanya ng Esquire Philippines nitong 2024.
Sa kanyang trabaho, mas maraming oras na ginugugol si Tix sa paghihintay, tuloy ay nababagot siya.
Dahil may alam siya sa pagluluto, naisipan niyang pumasok sa food industry. “Maliit pa ako, tinuruan na ako ng mother ko na magluto," sabi nito sa 2017 YouTube interview pa rin. "Siguro mga grade school pa lang ako, pag nagluluto siya, kailangan nasa kusina rin ako.”
Sa catering business siya unang sumagal ng taong 1977. Sabi niya sa Esquire Philippines, ang naging unang customers niya ay mga kaibigang nagpapakasal o kaya'y naghahanda para sa special occasions.
“Actually, parang I was already familiar with all the aspects of the food service businesses kasi I was a caterer. I handled big canteens like Meralco and Purefoods.”
Kalaunan, nagtayo siya ng restaurant sa University Belt sa Lepanto, Maynila.
Unti-unting lumaki ang kumpiyansa ni Tix sa pagnenegosyo.
GOTO KING WAS BORN
Nang mga panahong iyon, may isa pang oportunidad ang dumating. Bagamat ibang larangan, hindi ito pinalampas ni Tix.
Pagbabalik-tanaw ni Tix sa Esquire Philippines, “And then came the fast food. My sister was then connected with Shoemart [now SM], and they were looking for a food offering that was filling to the stomach and yet budget-friendly.”
Kapapasok lang noon ng ‘80s at bagsak ang ekonomiya ng Pilipinas.
Doon naisipan ni Tix ang goto na nagsisimula nang maging popular bilang pagkain sa mga bangketa.
“Medyo uso yung goto nun, e, and because nga of the times, and wala pa talaga inside the mall. So, we saw that opportunity."
Mahirap pumasok sa kilalang department store ng pamilya Sy, ngunit hindi nagpatinag si Tix.
“I just kept going. I brought all kinds of goto to Shoemart. Siguro naawa o nakulitan sila, kasi I was carrying the bowls, and they would taste it, ganyan.”
Nagbunga ang pagpupursige ni Tix, at nabigyan siya ng puwesto sa SM Cubao.
Tinawag niyang Goto King ang kanyang fast-food business.
Sabi niya sa Esquire Philippines, “SM department store pa lang tawag nila nun in 1984. Meron silang food courts. [Goto King] turned out to be really a big success. Talagang ang haba ng pila nun, parang ahas iyan.”
Napaka-phenomenal ng success ng goto ni Tix, at hindi naglaon ay napukaw nito ang atensiyon ni Henry Sy Sr., ang patriarch ng pamilya Sy at founder ng SM.
Pag-alala ni Tix, “Even the late Henry Sy was really amazed at how popular it was and how it was welcomed.”
Perfect timing ang Goto King venture niya: “[It] was the right product at the right time, with the right price.”
Ibinunyag ni Tix na ang kanyang puhunan ay PHP50,000, na maituturing na malaking halaga noong 1984.
“Kasi may cart, tapos yung mga security deposits sa mga mall, mga uniform, gamit…” paglalahad niya sa Gud Morning, Kapatid interview noong July 2024.
Read: Filipina in U.S. helps stranger, gets PHP5.8 million in return
HOW GOTO KING CAME TO BE
Wala raw pambihirang kuwento sa likod ng pangalang napili niya para sa kanyang goto business.
Kabilang daw sa mga pangalang kinunsidera niya ay Goto Me at Goto Ka Rin.
“So, I asked my brother’s friend, tapos sabi niya, ‘Alam mo, Tix, Goto King na lang, para ikaw na yung king.’ So sabi ko, ‘Sige.’
“Napagod na kami nang kakaisip kung ano yung mag-click na pangalan. And then, Goto King.”
Read: Filipino longganisa varieties: Which one is your favorite?
ELEVATING THE STANDARDS OF STREET FOOD
Tinutukan ni Tix na iangat ang goto sa paningin ng tao.
“At that time, goto was often seen as street food—parang madumi, you know, something you would find in the bangketa,” sabi niya sa Esquire Philippines.
“But, we sort of glamorized it. Instead of using a kalderong malaki, it was a really nice rice cooker. I always thought that my goto was clean. It really is clean.”
Malaking factor daw rito ang tamang paglilinis ng goto, na ang ibig sabihin sa Chinese, ani Tix, ay "cow’s stomach."
Aniya, “I don't like kasi yung lasa na malansa, I’m very particular.”
Ang recipe ay mula sa kanyang mother-in-law, na laging ipinagluluto ng goto ang kanyang father-in-law.
Napansin din daw ni Tix na ang ginagawa ngayon ng ibang gotohan ay nagluluto lamang ng lugaw at inilalagay ang goto bilang toppings.
Hindi raw ganito ang paraan ng pagluluto ni Tix.
Isinasama raw niya ang lamang-loob ng baka kapag nagluluto para mas malasa.
“The goto is there and the flavor of the goto is in it, which makes it very different," aniya pa.
Di nagtagal, nagdagdag ang Goto King ng iba’t ibang variants sa menu nito.
Nagkaroon ng Classic Goto, Goto Special, Goto Supreme, Goto Macao, at Goto Pares.
Best-seller daw nila ngayon ang Goto Supreme na may sahog na gourmet tuyo, crispy dumplings, at fish balls.
Noong simula, si Tix daw ang naghahanap at nag-iisip ng varieties na masarap.
“Actually, mahirap,” pag-amin niya. “Kasi when, let's say may natikman ka, and then we will try to adjust, kasi ang gusto namin mura na masarap, ganoon…
“So, I would go to Divisoria market, kahit saang palengke iyan, and taste the food.”
Mag-o-order daw siya ng goto at, kapag nasarapan, susubukan niyang alamin kung paano ito napasarap.
Saad niya, “You just keep on eating it to find out why masarap and yet mura. Tikim-tikim, ganun lang. Then, eventually, I had mga food techs na.”
COMPETITION IN THE MARKET
Sa simula pa lamang, malinaw na kay Tix kung ano ang vision niya para sa kanyang goto business.
“Early on, I already positioned ourselves to be the Pinoy alternative to burgers, the American food. That’s a challenge,” sabi niya sa 2015 interview ng ABS-CBN News.
Dagdag ng businesswoman-entrepreneur, “I think the nationalist fervor in me and my husband also kept us going and going.”
Sabi ni Tix sa Esquire Philippines, naniniwala siya na bagama’t sumisikat noon ang fast-food chains—tulad ng McDonalds at Jollibee—may customers pa ring naghahanap ng “traditional Filipino dishes.”
Kaya bukod sa goto varieties, nagdesisyon si Tix na magdagdag ng mga meryendang Pinoy sa menu.
Isa pa, masyado raw mataas noon ang renta sa mall, kaya’t kailangang magkaroon ng iba pang food choices ang customer.
Dito siya nagkaroon ng palabok, fried lumpia, fresh lumpia, dinuguan, at puto.
Matapos ang isang dekada, nag-venture naman si Tix sa franchising.
TIX IS A PIONEER IN FRANCHISING
Isa sa mga nag-boost sa Goto King para umalagwa sa food industry ay ang franchising.
Dito, ipinapagamit ng business owner ang brand at business model ng kanyang negosyo sa isang franchisee kapalit ng fee.
Aniya sa Esquire Philippines, “I started studying franchising, even before it became popular. That was around 1986, when I began attending conferences abroad.
“I became the founding chairman of the Association of Filipino Franchisers in the Philippines, and then tuloy-tuloy na yun.”
Nagbalik-tanaw si Tix sa unang franchise at nagsabing takot na takot siya noon.
Tinanong pa raw niya ang kanyang first franchisee kung willing itong maging “guinea pig” dahil walang katiyakan kung papatok ito.
“So, we did the first franchise in 1994,” aniya.
Hindi naman siya nagkamali sa kanyang desisyon.
“I think, at one point, I had about 40 stores with 20 franchises—mga ganon yung ratio.”
IMPORTANT SKILLS IN THE FOOD BUSINESS
Sa halos 40 taon niya sa pagnenegosyo, malaking bagay na na-master ni Tix ang planning at organizational skills para makasigurong "things cannot go wrong.”
Malaki raw ang ambag ng karanasan niya bilang aktibista. Tuwing nag-i-stage raw sila ng mga rally noon, siya ang nakatoka sa kakainin ng mga raliyista. Nakatalaga rin daw siya noon sa demographics ng mga sasali.
At sa mga pagkakataong nagkakaaberya, importante ang pagkakaroon ng Plan B.
Paliwanag ni Tix tungkol sa logistics ng isang rally: “Sa amin noon, if it is not successful, and you're at fault, you really face the whole call group, and explain why and what happened. You take the responsibility. So, ganoon yung mga training.”
PHILOSOPHY IN BUSINESS
May lima raw basic management values na mahigpit na sinusunod ni Tix:
"We almost plan everything.
“The second is to measure, because if you just keep on planning without measuring, nothing will happen. We really emphasize measuring.”
Pangatlo raw ang "create and innovate."
Pang-apat daw ang "care" sa kanilang customers.
“Every complaint is a serious business to us,” aniya sa 2015 ABS-CBN interview.
“Every suggestion, we take that seriously, all the challenge, competition. We taste everything, and try to make it better…”
Panghuli ang marketing, na malaki ang nagagawa para mas maging popular ang produkto.
Binigyang-diin din ni Tix ang pagkakaroon ng malasakit, hindi lang sa customers kundi pati na sa growth ng kanyang mga tao.
“I always tell my employees—lahat ng negosyo may problema, lahat ng tao may problema,” aniya sa Esquire Philippines.
“If we have a problem, you can't just keep thinking about it. The problem won't go away. You need to go out and find out how you’re doing compared to others.”
Itinuturo raw niya sa mga tauhan na huwag mag-pokus sa sariling pinagdaraanan.
“Your problem is small compared to other people’s struggles.
“You can only see this if you go outside; otherwise, your perspective on your business will be myopic.
“If you’ll just be there asking yourself, ‘Anong mga problema ko?’ you won't grow.
“Sometimes it helps you to grow if you’re able to explore.”
Consistent sa lahat ng interview ni Tix ang sipag bilang pangunahing sangkap sa pagluluto ng tagumpay.
Sa panayam ng Gud Morning, Kapatid noong July 2024, sabi niya:
“Dapat, medyo kailangan masipag. Do your homework. Sa gabi, magkuwenta kayo, mag-isip, magbilang, yun ang mga importante… Kailangan medyo hands-on para alam mo yung nangyayari, hindi lang sa negosyo mo kundi sa merkado.”
Now in her 70s, nananatiling hands-on sa kanyang business ang masipag na si Tix. Kasama na rito ang pagsasaayos niya ng kanyang food business upang makipagsabayan sa panahon.